पित्त दोष: वैशिष्ट्ये, लक्षणे, आहार आणि उपचार

पित्त दोष म्हणजे काय?

आयुर्वेदात पित्त हे अग्नीचे तत्व आहे. पिट्टाचे साधारणपणे आग असे भाषांतर केले जाते. पण हे शब्दशः अभिप्रेत नाही. ही सूक्ष्म ऊर्जा आहे जी शरीरातील सर्व चयापचय कार्ये नियंत्रित करते. त्यात अग्नि आणि जल घटक असतात. हे पचन, शोषण, आत्मसात करणे आणि शरीराचे तापमान देखील नियंत्रित करते. हे शरीराच्या सर्व पेशींमध्ये असते. आयुर्वेदाने शरीरातील काही स्थानांचा उल्लेख केला आहे जसे की लहान आतडे, पोट, यकृत, प्लीहा, स्वादुपिंड, रक्त आणि डोळे ही या दोषाची प्रमुख स्थाने आहेत.

संतुलित अवस्थेत, पित्ता पचन किंवा शरीरातील अन्नाच्या परिवर्तनासाठी जबाबदार असतो. ते "अग्नी" किंवा पाचक अग्नी, भूक, तहान, चव धारणा, दृष्टी आणि त्वचेचा रंग नियंत्रित करते. हे बुद्धिमत्ता, समज, धैर्य आणि शौर्य यासारख्या मानसिक क्रियाकलापांचे देखील नियमन करते. आयुर्वेद सांगतो की सर्व विकार कमकुवत अग्नी किंवा पचनशक्तीमुळे उद्भवतात. त्यामुळे पचनक्रिया नीट राखणे महत्त्वाचे आहे.

पित्त दोषाची वैशिष्ट्ये:

त्यात उष्ण, तीक्ष्ण, हलके, तेलकट, द्रव, तिखट, आंबट आणि पसरणारे गुणधर्म आहेत. पित्त संविधान असलेल्या व्यक्तीमध्ये हे विविध प्रकारे प्रतिबिंबित होतात.

  • पिट्टा बॉडी टाईप हा एक मध्यम उंचीचा आणि चांगल्या स्नायूंच्या विकासासह सममित बिल्ड आहे.
  • मध्यम हलका-हिरवा, राखाडी किंवा निळा डोळे खोल आणि हेतुपुरस्सर टक लावून
  • गोरी, तेलकट आणि मऊ त्वचा, मुरुमांचा धोका असतो आणि सरळ, बारीक केस लवकर पातळ होणे किंवा पांढरे होण्याकडे कल असतो.
  • उबदार, गरम किंवा सनी हवामानात अस्वस्थ आणि थंड वातावरण पसंत करते
  • मजबूत भूक आणि पचन शक्ती. मोठ्या प्रमाणात अन्न आणि पेय वापरते.
  • गोड, कडू आणि तुरट पदार्थ आवडतात
  • मध्यम पण अखंड आणि शांत झोप
  • पटकन वजन वाढवा आणि ते सहज गमावू देखील शकता
  • तार्किक आणि तपास मनाने सतर्क, हुशार, द्रुत शिकणारे. ते स्पर्धात्मक, आक्रमक आहेत आणि कमी सहनशीलता पातळी आहेत.

वाढलेल्या पित्त दोषाची लक्षणे काय आहेत?

तिखट, आंबट, खारट, खोल तळलेले आणि प्रक्रिया केलेले अन्न जास्त प्रमाणात सेवन करणे, रात्री जागरण करणे यामुळे हा अग्निदोष वाढतो. या असंतुलनामुळे पचन, त्वचा आणि रक्त विकारांशी संबंधित लक्षणे निर्माण होतात.

पिट्टा असंतुलनाच्या लक्षणांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

  • शरीरात ताप आणि जळजळ
  • आंबटपणा, छातीत जळजळ, अपचन
  • अतिसार
  • पुरळ, एक्जिमा, सोरायसिससारख्या त्वचेच्या समस्या
  • पिट्टा शरीरावर पुरळ उठतो
  • यकृताचे विकार
  • मासिक पाळी दरम्यान जड किंवा दीर्घ रक्तस्त्राव
  • जास्त घाम येणे आणि शरीराला दुर्गंधी येणे
  • केस पातळ होणे किंवा गळणे आणि अकाली केस पांढरे होणे
  • राग आणि चिडचिड

पित्त दोष कसा संतुलित करावा?

निरोगी आहार आणि योग्य जीवनशैली यांचे संयोजन ते संतुलित ठेवण्यास आणि असमतोलामुळे उद्भवणारी परिस्थिती टाळण्यास मदत करते.

पित्ताचे अन्न

दोषांचे संतुलन राखण्यात अन्नाची भूमिका असते. पित्तासारखे गुण असलेले पदार्थ ते वाढवतात. यामध्ये आंबट, खारट, तिखट चव, मसालेदार आणि गरम पदार्थ जसे मिरी, टोमॅटो, लिंबूवर्गीय फळे, लसूण, व्हिनेगर, आंबवलेले पदार्थ यांचा समावेश होतो. अग्नीच्या लक्षणांचा सामना करण्यासाठी तुम्ही गोड, कडू, तुरट, थंड करणारे पदार्थ सेवन केले पाहिजेत.

येथे शिफारस केलेल्या पिट्टा दोष आहाराची यादी आहे:

  • संपूर्ण धान्य: ओट्स, तांदूळ, गहू, जव
  • भाज्या आणि बीन्स: गोड, तुरट, हिरव्या पालेभाज्या, ब्रोकोली, मटार, काकडी, कोबी, कोशिंबिरीसाठी वापरण्यात येणारा एक पाला व त्याचे झाड, शतावरी आणि हिरव्या बीन्स
  • मसाले: मसाले जपून वापरा. धणे, हळद, वेलची, दालचिनी, एका जातीची बडीशेप आणि पुदिना यांसारखे गोड आणि सौम्य मसाले समाविष्ट करा.
  • फळे: आवळा, केळी, नारळ, नाशपाती, मनुका, अंजीर, डाळिंब, आंबा, खरबूज, द्राक्षे. जेवण करण्यापूर्वी किंवा नंतर किमान एक तास त्यांचे सेवन करा. संध्याकाळी फळे खाणे टाळा.
  • दुग्धजन्य पदार्थ: गाईचे दूध, अनसाल्टेड बटर, तूप, पनीर, चीज
  • स्वयंपाकासाठी खोबरेल तेल, सूर्यफूल किंवा ऑलिव्ह ऑईल, तूप वापरा. तेलकट आणि तळलेले पदार्थ मर्यादित करा. भरपूर थंड पाणी, मधुर, आवळ्याचा रस, कोरफडीचा रस, एका जातीची बडीशेप चहा, बडीशेप आणि कॅरवे चहा प्या.

जेवण वगळण्याचा प्रयत्न करा किंवा खूप वेळ उपवास करू नका.

आधी सांगितल्याप्रमाणे, पिट्टा प्रकारात तीव्र भूक असते. जेवण वगळणे किंवा दीर्घकाळ उपवास केल्याने उर्जा लवकर कमी होते, चिडचिड होते आणि पित्त वाढते. दिवसाचे मुख्य जेवण म्हणून दुपारचे जेवण घ्या. यावेळी पाचक अग्नी आपल्या शिखरावर असते ज्यामुळे पचन चांगले होण्यास मदत होते.

शांत राहा

थंड ठिकाणी रहा. आल्हाददायक आणि थंड वारा असलेल्या बागांमध्ये हिरव्या गवतावर फेरफटका मारा. शक्य असल्यास बाहेर किंवा गच्चीवर चंद्राच्या थंडीत झोपा. मसाजसाठी खोबरेल तेल किंवा ब्राह्मी तेल सारखे औषधी तेल वापरा. अंथरुणावर जाण्यापूर्वी नियमित डोके आणि पायांची मालिश केल्याने शरीरातील उष्णता, तणाव आणि चिंता कमी होण्यास मदत होते. तसेच चांगली झोप येण्यास मदत होते. कापूस, रेशीम किंवा तागाचे कापडांपासून बनवलेले हलके आणि हवेशीर कपडे घाला. उन्हाळ्यात बाहेर जाताना टोपी आणि सनग्लासेस सोबत ठेवा.

पित्त दोष संतुलित करण्यासाठी योग

योगामुळे त्रिदोषांचे संतुलन राखण्यास मदत होते. मंद आणि खोल श्वासोच्छवासासह थंड, आरामदायी आसने पेटलेल्या पित्तावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करू शकतात. अर्ध मत्स्येंद्रासन (माशांचा अर्धा देवस्थान), धनुरासन (धनुष्याची मुद्रा) आणि भुजंगासन (कोब्रा पोझ) यांसारखी पोटाच्या भागावर काम करणारी आसने पित्त कमी करण्यास मदत करतात. या प्रकारासाठी सीताली आणि सितकरी प्राणायाम ही श्वासोच्छवासाची काही सर्वात फायदेशीर तंत्रे आहेत. हे हायपर अॅसिडिटी आणि अल्सरमध्ये मदत करते ज्यासाठी पिट्टा शरीराचे प्रकार संवेदनाक्षम असतात.

पित्त दोष जीवनशैली

दोष संतुलित ठेवण्यासाठी योग्य जीवनशैलीचे पालन करणे ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. नियमित दैनंदिन दिनचर्या सांभाळा. जेवणाच्या वेळा पाळा आणि जोपर्यंत तुम्हाला तीव्र भूक लागत नाही तोपर्यंत खाण्यासाठी थांबू नका. अनावश्यक घाई आणि काळजी टाळा. हळू करा आणि एका वेळी खूप जास्त घेऊ नका. मसाज तेलांमध्ये सुगंधी तेलाचे काही थेंब जसे की लैव्हेंडर किंवा गुलाब घाला. पोहणे किंवा एक्वा-एरोबिक्स तुम्हाला थंड आणि तंदुरुस्त ठेवण्यास मदत करतात. भावनांचा समतोल राखण्यासाठी आणि शरीर-मन-आत्मा समन्वय वाढवण्यासाठी दररोज अर्धा तास ध्यानासाठी राखून ठेवा. भावनिकदृष्ट्या शांत राहा आणि अनावश्यक विवाद किंवा वाद टाळा.

आयुर्वेदात पित्त दोष उपचार

पित्त दोष शांत करण्यासाठी आयुर्वेद अभ्यंग (तेल मसाज), स्नेहन (ओलेशन), नस्य (तुप किंवा औषधी तेलांचा अनुनासिक प्रशासन), आणि विरेचन (औषधी शुद्धीकरण थेरपी) डेकोक्शन्स आणि औषधी तेलांसह एनीमा) यासारख्या काही उपचारांची शिफारस करतो. विरेचन अतिरिक्त पित्त साफ करते आणि शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर टाकून रक्त शुद्ध करते. रक्त मोक्ष किंवा रक्तपातामुळे विकृत रक्त निघून जाण्यास मदत होते आणि त्वचेच्या आजारात फायदा होतो. शिरोधारा पित्ताला संतुलित करते आणि शरीर आणि मनावर आरामदायी, सुखदायक आणि शांत प्रभाव प्रदान करते. तुमच्यासाठी कोणती प्रक्रिया फायदेशीर आहे हे जाणून घेण्यासाठी तुम्ही आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेऊ शकता.

पित्त दोषासाठी आयुर्वेदिक औषध

आवळा, शतावरी, गिलॉय, ब्राह्मी यांसारख्या आयुर्वेदिक औषधी वनस्पतींना थंड आणि पौष्टिक आणि हळद, धणे, दालचिनी आणि पुदिना यांसारखे मसाले पित्ताला शांत करण्यासाठी उपयुक्त आहेत.

तुमचा दोष काय आहे?

भारताचे न्यू एज आयुर्वेद प्लॅटफॉर्म

1 एम +

ग्राहक

5 लाख +

ऑर्डर वितरित

1000 +

त्या